Fas'ta Telefonsuz 8 Gün: Araştırmalar Ne Olacağını Söylüyor

Kesintisiz akıllı telefon kullanımının bilişsel bedeli mecazi değildir; ölçülebilir ve iyi belgelenmiştir. Adrian Ward ve Austin'deki Texas Üniversitesi'nden meslektaşlarının 2017 tarihli çalışması, masanın üzerinde yüzü aşağı dönük ve kapalı duran bir akıllı telefonun salt varlığının bile, cihaz tümüyle başka bir odadayken elde edilen sonuçlara kıyasla bir dizi akışkan zekâ görevinde kullanılabilir bilişsel kapasiteyi düşürdüğünü gösterdi. Araştırmacılar bu olguyu bir 'zihin sızıntısı' olarak tarif etti: telefona bakmamak, bildirim kontrol etmeye yönelik eğitilmiş dürtüyü bastırmak için gereken çaba, aksi hâlde düşünmeye ayrılacak çalışma belleği kaynaklarını tüketiyor. 1998'de 'sürekli kısmi dikkat' terimini ortaya atmadan önce on beş yılını Apple ve Microsoft'ta geçiren Linda Stone, mekanizmayı akıllı telefonlar var olmadan önce teşhis etmişti: çevreyi gelen bilgi için sürekli, düşük yoğunluklu biçimde taramayı sürdürmenin bedeli. Akıllı telefonlar sorunu yaratmadı; onu yalnızca yapısal, kaçınılmaz ve günün yirmi dört saati erişilebilir kıldı.

Akıllı telefondan uzak geçen 48 saatin sonunda nörolojik olarak olan şey, 'daha iyi hissetmek'ten çok daha somuttur. Duke Üniversitesi'nden ve başka merkezlerden gelen kortizol literatürü, bağlantının kesildiği ilk iki gün içinde dolaşımdaki kortizolde ölçülebilir bir düşüş belgeliyor; kronik olarak yüksek kaldığında hipokampal nörogenezi bozan, uyku mimarisini zedeleyen ve sistemik iltihabı artıran stres hormonunun ta kendisi. 72 saate gelindiğinde, Stephen ve Rachel Kaplan'ın Dikkat Onarımı Kuramı'nda 'yönlendirilmiş dikkat yorgunluğu' dedikleri durum çözülmeye başlar: akıllı telefonların dayattığı sürekli seçici süzme işlemiyle yorulan yürütücü kontrol ağı gevşer ve Kaplanların 'yumuşak büyülenme' adını verdiği hâl, yani doğal ortamların çaba gerektiren bilişsel denetim olmaksızın çektiği istemsiz dikkat, baskın algı kipine dönüşür. Doğal bir ortamda gerçek dijital yoksunluğun beşinci gününde, Duke Üniversitesi'nin 2013 tarihli sessizlik çalışmasında belgelenen hipokampal nörogenez etkinleşmesi ölçülebilir hâle gelmeye başlar: sürekli akustik ve bilgisel sessizliğin uyardığı, beynin bellek ve mekânsal yönelim merkezinde oluşan yeni nöronlar.

Fas bu süreç için nötr bir arka plan değildir; son derece belirli ve güçlü bir ortamdır. Manzaranın duyusal yoğunluğu, Batılı bir kent çevresinin sunduğu hiçbir şeye benzemez: son asfalt yoldan 60 kilometre uzaktaki Erg Chigaga'nın erg kumulları, dijital bir karşılığı olmayan görsel ve akustik bir alan sunar; çünkü ekranların bilgiyi sunduğu kategorilerden daha eskidir. 3.200 metredeki Yüksek Atlas soğuk ve seyrek bir hava, ortamda hiçbir insan gürültüsünün bulunmadığı bir sessizlik ve mimari değil topografik olarak tanımlanmış bir ufuk sunar. Bunlar yalnızca pitoresk ortamlar değildir: Kaplan'ın Dikkat Onarımı Kuramı'nın bilişsel onarımın mekanizması olarak işaret ettiği istemsiz dikkat sistemlerini devreye sokarlar. Teknik anlamda 'büyüleyici' olan, dikkati talep etmeden tutan, yönlendirilmiş dikkat sisteminin gerçekten dinlenmesine izin veren ortamlardır. Bu yerlerde dijital gürültünün yokluğu bir kuralla dayatılmaz; yapısaldır. Yakalanacak bir sinyal yoktur.

Umnya'daki kilitli kutu protokolü, isteksiz bir gruba dayatılan bir kural değildir; inzivayı tutarlı kılan koşulun kendisidir. Cihazlar varış sabahı toplanır, kayda geçirilir, kilitlenir ve ayrılış sabahı iade edilir. İstisna yoktur, 'sadece acil durumlar için' yoktur, 'kamerası lazım' yoktur. İstisnasızlık ilkesi cezalandırıcı değildir: pazarlığı ortadan kaldıran şeydir. En zoru ilk on iki saattir; farmakolojik anlamda bir yoksunluk yaşandığı için değil, kontrol etme alışkanlığı o kadar derinlemesine eğitilmiştir ki eller orada olmayan bir cihaza uzanır ve zihin, neden bir istisna yapılması gerektiğine dair gerekçeler üretir. Katılımcıların bu noktada tutarlı biçimde tarif ettiği şey bir sıkıntı değil, davranışın ne kadar otomatikleştiğine dair ani ve baş döndürücü bir farkındalıktır. 24. saatte hayalet uzanmalar yavaşlamaya başlar. 48. saatte katılımcıların çoğu, yakın çevrelerine, bir sohbete, bir yemeğe, bir manzaraya, akıllı telefonlar yaygınlaşmadan önceki dönemden beri yaşamadıkları bir dikkat niteliğiyle yöneldiklerini bildirir. Grup dinamiği burada belirleyicidir: herkes aynı koşuldayken yeniden bağlanmaya dönük hiçbir sosyal baskı, meşguliyeti ya da önemi göstermek için yapılan hiçbir gösteri amaçlı kontrol kalmaz. Yoksunluk kolektiftir; bu da onu çaba gerektiren değil yapısal bir şey hâline getirir.

Sekizinci gün cihazlar son kahvaltıdan önce iade edilir. Katılımcıların tutarlı anlatımına göre yeniden bağlanma anı, bütün inzivanın en öğretici anlarından biridir; bildirimlerde ne geldiği için değil, o bildirimlerin hacminin ve içeriğinin evde bekleyen hayata dair ne açığa çıkardığı için. Bir haftada biriken mesajlar, e-postalar, sosyal medya uyarıları ve haber bildirimleri aynı anda iner ve katılımcılar bunlarla, sekiz gün boyunca kendi eşiğini yeniden ayarlamış bir sinir sisteminden bakarak yüzleşir. Karşıtlık tanı koydurucudur: yola çıkmadan önce görünmez olan şey birdenbire okunabilir hâle gelir. Ortamdaki bilgi yükünün yoğunluğu, gerçekten önemli olanın gerçekten önemsiz olana oranı, insanın normal diye kabullendiği belirli yükümlülük ve dikkat talebi örüntüleri; bunların hepsi, içindeyken mümkün olmayan bir biçimde görünür hâle gelir. Katılımcılar süresiz bir yoksunluk sürdürme arzusundan değil, çok somut ve pratik bir yeniden ayarlanmadan söz ediyor: bildirim ayarlarıyla, yemek ve sohbet sırasında telefonun nerede durduğuyla, iş e-postasının hangi koşullarda kontrol edildiğiyle kurulan yeni bir ilişki. İnziva sorunu çözmez. Sorunu ilk kez açıkça görünür kılar.